Đa dạng sinh học là nền tảng của sự sống và phát triển bền vững. Bài viết giúp bạn hiểu rõ khái niệm, vai trò, thực trạng cùng giải pháp bảo tồn trong thực tế.
Đa dạng sinh học là gì?
Đa dạng sinh học là sự đa dạng của thực vật, động vật và các sinh vật sống khác trên Trái đất. Từ vi sinh vật nhỏ nhất đến động vật có vú lớn nhất, đa dạng sinh học tạo thành một mạng lưới sự sống, hình thành nên các hệ sinh thái mà chúng ta đang sinh sống và phụ thuộc vào đó để tồn tại, đồng thời cung cấp cho chúng ta thức ăn, nước uống, thuốc men và nhiều dịch vụ sinh thái thiết yếu khác. (Theo Liên minh Thương mại Sinh học Đạo đức – UEBT)
Tầm quan trọng của đa dạng sinh học đối với đời sống con người
Trong guồng quay của công nghệ, vật chất và tăng trưởng kinh tế, con người đang dần tách mình khỏi thiên nhiên. Chúng ta dành phần lớn thời gian cho công việc, thiết bị số và những tiện nghi hiện đại, nhưng lại quên rằng sự sống vẫn phụ thuộc vào những điều rất cơ bản: không khí để thở, nước sạch để uống và thực phẩm để duy trì tồn tại.
Con người và muôn loài, muôn thú cho đến hôm nay vẫn nằm trong sự che chở của “Mẹ thiên nhiên”. Khác với các loài khác, con người là loài duy nhất có khả năng lựa chọn bảo vệ hay tàn phá chính nơi nuôi dưỡng mình – nơi cung cấp thức ăn, nước ngọt để uống, cây cối để bảo đảm chất lượng không khí cho con người hít thở. Theo Dr Neira ( Giám đốc Bộ phận Môi trường, Biến đổi khí hậu và Sức khỏe tại Tổ chức Y tế Thế giới) phát biểu tại Hội nghị Biến đổi Khí hậu của Liên Hợp Quốc, COP21, vào tháng 12 năm 2015: “Bạn cần bảo vệ những gì đang bảo vệ bạn. Nếu không, chúng ta mới là người thua cuộc, chứ không phải hành tinh này”
Khi đa dạng sinh học suy giảm, không chỉ thiên nhiên bị tổn thương, mà chính những điều kiện sống cơ bản của con người cũng dần bị đe dọa nghiêm trọng.
Đa dạng sinh học là hơi thở của sự sống
Ngoài thải CO2 cho hoạt động hô hấp, loài người cũng đồng thời thải ra một lượng lớn khí CO2 từ xe cộ, nhà máy và các hoạt động sản xuất. Trong khi đó, rừng và đại dương vẫn đang âm thầm hoạt động như những “lá phổi”, hấp thụ khoảng 60% lượng khí thải do con người chúng ta tạo ra.
Nguồn ảnh: https://unsplash.com/photos/white-smoke-coming-from-building-T-eDxGcn-Ok
Tuy nhiên, khi rừng bị chặt phá và đa dạng sinh học suy giảm, khả năng hấp thụ carbon của tự nhiên cũng dần yếu đi. điều đó khiến nhiệt độ toàn cầu tiếp tục tăng, biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng và chính con người là đối tượng phải gánh chịu hậu quả đầu tiên, trước hết là ô nhiễm không khí.
Theo UNICEF Việt Nam, ô nhiễm không khí ngoài trời và trong nhà có liên quan trực tiếp đến nhiễm trùng đường hô hấp cũng như các bệnh lý khác và là nguyên nhân gây ra gần 1/10 số ca tử vong ở trẻ nhỏ dưới 5 tuổi. Thống kê cho thấy 20% số ca tử vong ở trẻ sơ sinh trên toàn thế giới là do ô nhiễm không khí mà phần lớn có liên quan đến các vấn đề trẻ sơ sinh nhẹ cân và sinh non.
Nguồn ảnh: https://kinhtemoitruong.vn/o-nhiem-khong-khi-la-gi-nguyen-nhan-o-nhiem-khong-khi-67647.html
Có thể thấy, bảo vệ đa dạng sinh học không còn là lựa chọn, mà là điều con người buộc phải làm nếu muốn giữ lại bầu không khí an toàn cho hôm nay và một tương lai khỏe mạnh cho thế hệ mai sau.
Đa dạng sinh học đảm bảo nguồn nước ngọt trên thế giới
Chỉ một ngày mất nước sinh hoạt cũng đủ khiến cuộc sống đảo lộn. Không có nước, con người không thể nấu ăn, vệ sinh hay thậm chí uống một ly nước sạch khi khát.
Theo ước tính, trung bình một người ở các nước phát triển sử dụng 500-800 lít/ngày so với 60-150 lít/người/ngày ở các nước đang phát triển. Thế nhưng, theo báo cáo mới nhất do UNESCO công bố thay mặt cho UN-Water, hiện nay vẫn còn 2,2 tỷ người sống mà không được tiếp cận với nước uống an toàn và 3,5 tỷ người thiếu tiếp cận với hệ thống vệ sinh an toàn. Cứ 20 giây lại có một trẻ em tử vong vì các bệnh liên quan đến tình trạng thiếu nước sạch và điều kiện vệ sinh phù hợp.
Ít ai nhận ra rằng nguồn nước sạch mà con người sử dụng mỗi ngày lại phụ thuộc rất lớn vào các hệ sinh thái tự nhiên như rừng đầu nguồn, sông ngòi và đất ngập nước,..
Các vùng đất ngập nước ( wetland) vốn được ví như những “bộ lọc sinh học” vĩ đại, đóng góp tới 75% nguồn nước ngọt toàn cầu. Thế nhưng, một sự thật đáng lo ngại là kể từ năm 1970, thế giới đã để mất đi 35% diện tích các vùng đất này, khiến khả năng tự lọc và trữ nước của tự nhiên suy giảm nghiêm trọng.
Nguồn ảnh:
https://unsplash.com/photos/white-duck-on-green-grass-field-near-lake-during-daytime-NFVkQMmHXMU
Tại Việt Nam, hạn hán và xâm nhập mặn năm 2023-2024 tại Đồng bằng sông Cửu Long đã làm gần 74.000 hộ thiếu nước sinh hoạt. Ở nhiều nơi, người dân phải chắt chiu từng can nước, đi hàng cây số để lấy nước ngọt hoặc bỏ tiền mua nước với giá cao chỉ để duy trì sinh hoạt hằng ngày. Mặt khác, khoảng hơn 20% dân cư chưa được tiếp cận nguồn nước sạch (khoảng 17,2 triệu người đang sử dụng nguồn nước sinh hoạt từ giếng khoan, chưa được kiểm nghiệm hay qua xử lý); trung bình mỗi năm có khoảng 9.000 người tử vong vì nguồn nước và điều kiện vệ sinh kém; có gần 200.000 người mắc bệnh ung thư mới phát hiện, mà một trong những nguyên nhân chính bắt nguồn từ ô nhiễm môi trường nước.
Nỗi lo về nước không chỉ là vấn đề sinh tồn mà còn phản ánh sâu sắc những bất công xã hội. Theo UNESCO, trong nhiều khu vực chịu khan hiếm nước, phụ nữ và trẻ em gái thường phải dành hàng giờ mỗi ngày để đi lấy nước, khiến họ mất cơ hội học tập, lao động và phát triển bản thân. Áp lực này cũng làm gia tăng 200% nguy cơ bạo lực giới trong quá trình di chuyển và tiếp cận nguồn nước hoặc khu vệ sinh không an toàn tại điểm nóng như Solima. Ở cấp độ rộng hơn, UNESCO cảnh báo rằng khi nước trở nên khan hiếm, đặc biệt tại các lưu vực sông xuyên biên giới, nguy cơ căng thẳng và xung đột giữa các quốc gia có thể gia tăng nếu không có cơ chế quản lý và hợp tác hiệu quả
Đa dạng sinh học đảm bảo an ninh lương thực
Nếu không khí giúp con người duy trì sự sống từng nhịp thở, nước giữ cho cơ thể tồn tại mỗi ngày, thì lương thực chính là trụ cột để duy trì sự sống lâu dài của cả nhân loại. Nhưng cũng giống như không khí và nguồn nước, an ninh lương thực chưa bao giờ tách rời khỏi đa dạng sinh học
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, hơn 75% cây trồng lương thực toàn cầu đang cậy nhờ vào các loài thụ phấn. Những sinh vật nhỏ bé như ong, bướm không chỉ dệt nên sự sống mà còn đóng góp tới 577 tỷ USD mỗi năm cho nông nghiệp toàn cầu. Mỗi miếng ăn chúng ta có được hàng ngày thực chất là món quà gián tiếp từ sự cần mẫn của chúng.
Tuy nhiên, khi sự đa dạng sinh học mất đi, những “người bạn” thụ phấn này cũng dần biến mất vì không còn nơi trú ngụ. Hệ lụy không chỉ dừng lại ở việc cây trồng kém năng suất, mà còn là một đòn giáng mạnh vào kinh tế và sức khỏe: Khi tự nhiên không còn tự vận hành, chi phí sản xuất nông nghiệp sẽ tăng vọt do con người phải thay thế bằng thụ phấn nhân tạo hoặc lạm dụng hóa chất. Điều này khiến giá lương thực trở nên đắt đỏ, đẩy người nghèo vào cảnh khốn cùng, trong khi người có điều kiện cũng phải đối mặt với thực phẩm kém chất lượng.
Nguồn ảnh: https://unsplash.com/photos/honeybee-perching-on-yellow-flower-yxXpjF-RrnA
Tại Đức, theo điều 39 của luật Bảo Tồn thiên nhiên liên bang quy định “Cấm bắt, làm bị thương hoặc giết chết động vật hoang dã một cách tùy tiện mà không có lý do chính đáng”, riêng việc giết chết 1 con ong có mức phạt thông thường dao động từ 5.000 lên đến 50.000 EURO (phụ thuộc vào từng bang và mức độ vi phạm). Con số ấy là lời nhắc nhở đắt giá rằng: khi một loài sinh vật nhỏ bé ngã xuống, sự an toàn của nguồn lương thực toàn cầu cũng bắt đầu lung lay.
Đa dạng sinh học mang lại nguồn dược liệu quý giá cho y học
Không chỉ liên quan đến lương thực, đa dạng sinh học còn gắn trực tiếp với y học hiện đại. Theo WHO, hơn 50% các loại thuốc đang được sử dụng hiện nay có nguồn gốc từ tự nhiên hoặc được phát triển từ các hợp chất sinh học trong thực vật, nấm và vi sinh vật.
Một ví dụ quen thuộc là Aspirin – loại thuốc giảm đau phổ biến được phát triển từ hoạt chất salicin trong vỏ cây liễu. Mỗi năm, nhân loại tiêu thụ hơn 60 tỉ viên aspirin trên toàn cầu để giảm đau, hạ sốt và hỗ trợ tim mạch. Nếu các hệ sinh thái suy giảm, nguồn dược liệu tự nhiên phục vụ nghiên cứu và sản xuất thuốc cũng có nguy cơ biến mất, đồng nghĩa con người sẽ mất đi nhiều cơ hội điều trị bệnh trong tương lai.
Không chỉ vậy, suy giảm đa dạng sinh học còn làm gia tăng nguy cơ bùng phát dịch bệnh. Khi rừng bị tàn phá và môi trường sống của động vật hoang dã bị thu hẹp, con người tiếp xúc gần hơn với mầm bệnh từ động vật. Theo nhiều nghiên cứu, hơn 75% các bệnh truyền nhiễm mới nổi ở người có nguồn gốc từ động vật, gây ra hàng triệu ca tử vong mỗi năm. Các nhà khoa học cũng ước tính có khoảng 1,6 triệu loại virus tồn tại trong động vật có vú và chim, một phần trong số đó có thể lây sang người trong tương lai.
Bên cạnh đó, sự tuyệt chủng của các loài còn khiến nhân loại đánh mất nguồn tài nguyên tiềm năng để phát triển thuốc mới. Hiện nay, khoảng 70% thuốc điều trị ung thư có nguồn gốc tự nhiên hoặc mô phỏng sinh học. Điều này cho thấy bảo tồn đa dạng sinh học cũng chính là bảo vệ “kho dữ liệu y học” quý giá cho hiện tại và tương lai của con người.
Kết luận: Sự sống của loài người sau cùng chỉ được đo bằng quy luật số 3: 3 tuần không ăn, 3 ngày không nước và 3 phút không không khí. Thật cay đắng khi chính những nguồn sống cơ bản này lại đang bị tàn phá bởi sự vô cảm. Rừng trơ trụi, nguồn nước ô nhiễm và hệ sinh thái đổ vỡ không phải là vấn đề của riêng ai, mà là lời hồi chuông báo tử cho chính chúng ta. Đã đến lúc con người cần ngừng xem thiên nhiên là tài nguyên hiển nhiên, sử dụng vô tận mà không phải trả giá, bởi một khi Mẹ Thiên Nhiên kiệt sức, hệ thống hỗ trợ sự sống của hành tinh sẽ sụp đổ, gây ra những hậu quả thảm khốc và khó đảo ngược
Hành trình bảo vệ đa dạng sinh học không nhất thiết phải bắt đầu từ những điều quá lớn lao, nhưng đến từ chính những lựa chọn nhỏ mỗi ngày: Ưu tiên các sản phẩm thân thiện với môi trường, ủng hộ những thương hiệu theo đuổi phát triển bền vững và tôn trọng hệ sinh thái tự nhiên. Là thành viên của Liên minh Thương mại Sinh học có Đạo đức – UEBT, Cocovie cam kết hướng đến những giá trị hài hòa giữa con người và thiên nhiên, góp phần lan tỏa lối sống xanh và bền vững hơn cho tương lai.
Tìm hiểu thêm về hành trình và những giá trị mà Cocovie đang theo đuổi:
Nguồn tài liệu tham khảo:
United Nations Environment Programme (UNEP). UNEP and Biodiversity.
https://www.unep.org/unep-and-biodiversity
World Health Organization (WHO). Biodiversity.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/biodiversity
United Nations Foundation. How Biodiversity Loss Harms Human Health.
https://unfoundation.org/blog/post/how-biodiversity-loss-harms-human-health/
Pulitzer Center. Where Will the Next Pandemic Begin? Amazon Rainforest Offers Troubling Clues.
https://pulitzercenter.org/stories/where-will-next-pandemic-begin-amazon-rainforest-offers-troubling-clues
UNICEF Vietnam. Ô nhiễm không khí.
https://www.unicef.org/vietnam/vi/o-nhiem-khong-khi
UNESCO. Water Crises Threaten World Peace.
https://www.unesco.org/en/articles/water-crises-threaten-world-peace-report
IJIREM. Bio-inspired Products and Technology Innovation: The Present and the Future.
https://www.ijirem.org/DOC/5-bio-inspired-products-and-technology-innovation-the-present-and-the-future.pdf